Íslenskir hestar eru yfirleitt hraustir og heilsugóðir og því var það mikið áfall fyrir hestafólk og skyggði á jólagleðina að frétta að tugir hesta í Mosfellssveit hefðu sýkst og margir drepist nú fyrir og um jólin. Talið er að um sé að ræða salmonellu sýkingu frá fóðri eða vatni.
Sökum þess að Ísland er ægi girt og langt frá öðrum þjóðum hafa ýmsir hættulegir hrossasjúkdómar sem algengir eru í útlöndum sem betur fer verið að mestu óþekktir hér á landi.
Það er samt ekkert einsdæmi að upp komi sjúkdómar í hestum á Íslandi og getið er um slíkt í ýmsum heimildum frá fyrri tímum. Ég vil hér nefna nokkur dæmi sem ég hefi rekist á til fróðleiks fyrir þá er með hross sýsla.
Á Páskamorgun árið 1540 voru 14 hestar dauðir á Bessatöðum í einu og sagt er að “sumir menn fengu af því fásinnu er þeir sáu þá”. Var þetta eignað afturgöngu Diðriks frá Mynden og hans manna. Líklegra finnst mér þó að um einhvers konar sýkingu eða eitrun hafi verið að ræða.
Árið 1660 er sagt að “hestar hafi víða fallið dauðir niður”og að á sama tíma hafi einnig verið nautadauði. Talið er að þetta hafi verið miltisbrandur. 1699 er þess getið að 7 hestar voru dauðir í hesthúsi á Reyniskeldu á Skarðsströnd er til þeirra var komið að morgni
Veturinn 1802 gekk undarlegur hestasjúkdómur í Norður-Múlasýslu. “ Lá hárið laust á þeim svo að mörg brún og rauð hross sýndust skjallahvít”. Af sumum mátti strjúka hárið en það datt þó ekki sjálfkrafa af. “Nokkur fengu verki í fæturnar og gátu ekki staðið, aðrir fengu um sig graftrarkúpu; var það ókenndur sjúkdómur og drápust þau úr honum allmörg”.
Árið 1805 kom hörð sótt, áður óþekkt í hesta víða um land og drap marga.
Sjúkdómurinn kom upp um sama leyti á mörgum stöðum er lágu langt hver frá öðrum og var alls enginn samgangur á milli þessara staða. Sumir hestar á sama bæ sluppu við veikina og einnig sluppu sumir bæir alveg.
Veikin kom jafnt í stóð sem gekk á fjöllum og hafði engan samgang við- aðra hesta og í áburðar- og reiðhesta. Fátt sýktist af folöldum og ungum ótemjum. Flestir hestanna dóu á 3.-8. degi án þess að þeir ætu eða drykkju á meðan þeir voru veikir. Veikinni er þannig lýst; “Hestarnir höfðu megna sótt með miklum hita, einkum á höfði og þöndust nasir þeirra út, æðarnar voru þrútnar og þeir báru hallt höfuðið af höfuðverki, fylgdi þessu fljótur andardráttur og mikill hjartsláttur, eins og hjartað vildi springa. Hárin féllu næstum af öllum kroppnum”
Á einum stað er einnig sagt um veiki þessa “Flestöll hross fengu snert af sýkinni, en mörg drógust lengi sem ærð og hlupu út í vötn og voða, fen og foræði. Kjálkarnir héngu frá efra skoltinum og eyrun héngu niður á kjálka”. Veikin byrjaði í september 1805 og var skæðust þá og næsta mánuð en lauk alveg í febrúar 1806. Hrossaveiki þessi gekk um allt land en mest norðan lands, vestan og sunnan en minna fyrir austan. Í Snæfellssýslu urðu sumir hestlausir. Víða drápust 3-4 hross á bæ en nyðra þar sem hrossafjöldi var mestur allt að 6-7 á bæ.
Árið 1868 kom upp miltisbrandur í Miðdal í Mosfellssveit og á árunum 1870-73 drap miltisbrandur nautgripi á Suðurlandi og féllu þá einnig sums staðar hross. Einnig varð veikinnar vart í Vatnsdal í Húnavatnssýslu um svipað leiti.
Haustið 1896 stakk sér niður hrossapest á Langadalsströnd vestra ,“hljóp bólga í brjóstið og drápust hestarnir að nokkrum tíma liðnum”.
Veturinn 1898-99 gekk bráðafár í hrossum á Eyrarbakka, Stokkseyri og Þingvallasveit, en hvaða veiki það hefur verið er ekki nefnt. Í fersku minni er hrossasýkin sem kom upp 1998 og breiddist út um allt land á örskömmum tíma. Sem betur fer náðu flest hrossanna sem sýktust sér furðu fljótt og ekki urðu mikil afföll miðað við hve mörg hross sýktust. Þessi dæmi sýna að smitsjúkdómar í hrossum hafa komið nokkrum sinnum til landsins á umliðnum öldum.
Þó ekki sé um að kenna smiti erlendis frá í salmonellu-sýkingu hrossanna í Mosfellssveit nú, er rétt að minna á að með greiðari samgöngum og stórauknum tengslum við hesta og hestafólk frá ýmsum löndum hefur hætta aukist á að faraldskvillar af næmum hrossasjúkdómum geti borist til landsins og því ástæða til að vera vel á verði.
Að lokum vil ég votta eigendum hestanna sem veikst hafa núna um jólin samúð mína.
Með hestamannakveðju. Ingimar Sveinsson.
Helsta heimild Lýsing Íslands etir Þorvald Thoroddsen,1922
