Margvísleg atriði skilja íslenska hestakynið frá öðrum og mikilvægt er að gera sér grein fyrir hverjir þessir þættir eru. Þar má meðal annars nefna fimm gangtegundir sem allar eru álitnar eftirsóknarverðar og þjálfaðar markvisst þegar hesturinn er notaður. Jafnframt má benda á mjög víðtæk ræktunarmarkmið fyrir kynið þar sem ræktunargripir eru valdir með tilliti til margra þátta, s.s. geðslags, ganghæfileika, útlits og fjölhæfni.

Helstu mótunarþættir við náttúruval íslenska hestsins
• Kuldi og votviðri.
• Lítið og lélegt vetrarfóður.
• Kröftugt sumarfóður.
• Eldgos, (flúoreitrun og gróðurleysi).
• Landið erfitt yfirferðar

Hið opinbera ræktunarmarkmið fyrir íslenska hestinn
Almenn ræktunarmarkmið
       Heilbrigði, frjósemi, ending
• Hið opinbera ræktunartakmark miðar að því að rækta heilbrigðan, frjósaman og endingargóðan hest – hraustan íslenskan hest.
 Litir
• Hið opinbera ræktunartakmark er að viðhalda öllum mögulegum litaafbrigðum innan stofnsins.
Stærð
• Hið opinbera ræktunartakmark gefur færi á allmiklum breytileika hvða varðar stærð hrossanna. Almennt er talið að heppileg stærð sé á bilinu 135 til 145 cm á hæstar herðar mælt á stöng.

Sérstök ræktunarmarkmið
      Sköpulag
• Almennt er stefnt að því að rækta hina léttbyggðari gerð íslenska hestsins með mikilli áherslu á styrk, skrokkmýkt og vöðvastælta líkamsbyggingu. Sköpulagið á að stuðla að mikilli ganghæfni og eðlisgóðum höfuðburði og á sama tíma að taka mið af almennt viðurkenndum fagurfræðilegum þáttum.
      Reiðhestahæfileikar
• Almennt er stefnt að því að rækta fjölhæfan, taktfastan og öruggan, viljugan og geðprúðan hest sem fer glæsilega í reið – hinn íslenski gæðingur.

Eiginleikar sem þróuðust í harðbýlu landi
• Fitusmurt hárafar sem hélt vel hita á hestinum og verndaði fyrir veðrabreytingum.
• Mikill þungi miðað við yfirborðsflöt, stuttur, þykkur búkur.
• Hægari líkamsstarfsemi í kulda og myrkri.
• Meltingarfæri aðlöguð til að nýta lélegt fóður.
• Eiginleikar til að safna orku og efnaforða.
• Fótviss og sterkur.
• Skiptir um hárafar vor og haust.

Stærð og þungi
• Meðalstærð – 137 cm hæð á herðarkamb (breytileiki 130 – 145 cm).
• Meðalþyngd – 350 – 370 kg á fullorðnum hestum (breytileiki 280 – 430 kg).

Sérkenni
• Mikil litafjölbreytni.
• Miklir og fjölbreyttir ganghæfileikar miðað við flest önnur hestkyn.
• Gott geðslag, taugasterkur og skynsamur.
• Frjósamt kyn sem æxlast að mestu við náttúrulegar aðstæður.

Ofantaldir eiginleikar gera íslenska hestinn sérstakan og eftirsóknarverðan fyrir marga. Sérstaklega er það þó hinar fjölbreyttu gangtegundir, styrkur og traust lund sem gera hann eftirsóknarverðan sem reiðhest og keppnishest fyrir ólíka einstaklinga allt frá börnum og byrjendum til færasta keppnisfólks. Íslenski hesturinn er á mörkum þess að vera skilgreindur sem smáhestur (pony) eða hestur sem er yfir smáhestastærð, þ.e. yfir 145-148 cm á herðakamb, en misjafnt er milli landa hvar skilgreindur munur á smáhesti og hesti liggur. Það er mikill breytileiki í stærð íslenska hesta en almennt er talið að heppileg stærð sé á bilinu 135-145 cm á stöng, á herðakamb. Smáhestar eru oft taldir hafa rólegra og yfirvegaðara geðslag en stærri hestakyn og víða um heim eru “pony”hestar einungis notaðir fyrir börn þegar þau eru að stíga sín fyrstu skref í hestamennsku, en síðan þegar þau hafa náð nokkurri færni á hestbaki fá þau “alvöru” hest.

Það er einnig útbreidd skoðun að smærri hestkyn geti ekki vegna smæðarinnar borið fullorðna einstaklinga. Íslenski hesturinn er ekki dæmigerður smáhestur þar sem hann hefur mikla kosti sem reiðhestur, góðan vilja og ákjósanlegt geðslag til þess að gegna mjög fjölbreyttu hlutverki í þjónustu við manninn. Jafnframt hefur hesturinn borið einstaklinga af öllum stærðum og gerðum í gegnum tíðina án þess að það væri vandkvæðum bundið, t.d. hvað varðar styrk og þol. Í samanburði við önnur hestkyn í heiminum stendur hann þeim því fyllilega jafnfætis.

Heimild: Knapamerki 2
Höfundur og ritstjóri: Helga Thoroddsen.
Útgefandi: Háskólinn á Hólum