“ÞAÐ var lítið sofið í síðustu viku,” segir Sigurður Torfi Sigurðsson járningameistari sem stendur í ströngu þessa dagana. Vart er þverfótað fyrir kynbótasýningum og öðrum mótum og járningamenn hafa í nógu að snúast. Einnig var haldin um síðustu helgi námstefna Járningamannafélags Íslands og Dýralæknafélags Íslands um hóf- og fótamein í hestum og járningar en Sigurður er formaður stjórnar Járningamannafélagsins.
Félagið var stofnað 18. mars sl. og er fyrsti formlegi félagsskapur járningamanna á Íslandi og markar námstefnan þess vegna ákveðin tímamót. Hans Castelijns, dýralæknir og járningamaður frá Hollandi, var aðalfyrirlesari en hann hefur haldið fyrirlestra og námskeið víða um heim og er afar vinsæll til starfans.
“Þetta heppnaðist mjög vel, um 40 manns tóku þátt en ég veit að margir komust ekki vegna anna. Þarna koma saman tvær stéttir í fyrsta skipti opinberlega og fara að vinna saman. Fyrri daginn var farið yfir öll vandamál í fótum, sina- eða liðbandsvandamál, og seinni dagurinn var tileinkaður hófnum. Castelijns lagði mikla áherslu á að greina vandamálið nákvæmlega og til þess notaði hann sónartæki og tók röntgenmyndir. Hann hvetur til þess að fólk fái dýralækni til þessa í hvert sinn sem eitthvað kemur upp á varðandi járningar en giski ekki bara á vandann.
Á námstefnunni var skoðaður hestur með langvarandi ígerð í hófi og það kom í ljós að þarna var æxlismyndun (keratoma). Þetta hefur mér vitanlega ekki verið greint fyrr í íslenskum hesti. Ég hafði sjálfur meðhöndlað þennan hest og þarna var greinilega eitthvað sem kom í veg fyrir að hófurinn lagaðist. Það þarf að gera aðgerð á hestinum og taka hluta af hófnum og fjarlægja æxlið. Áður hafa ábyggilega verið einhver svona tilfelli en líklega hefur þeim hestum verið lógað. Þetta eru auðvitað dýrar aðgerðir en núna hefur opnast nýr möguleiki með sjúkdómatryggingu á hrossum og fást svona dýrar aðgerðir greiddar.
Við erum að sumu leyti á eftir öðrum þjóðum í járningum. Staðallinn er ekki slæmur en það vantar meira fé í greinina. Víða erlendis vinna dýralæknar og járningamenn að rannsóknum í háskólum og kynna síðan niðurstöðurnar og miðla þekkingu sinni.”
Allir velunnarar íslenska hestsins hljóta að fagna hinu nýstofnaða félagi járningamanna. “Félagsskapurinn er opinn öllum og félagið vinnur að hagsmunum járningamanna og stuðlar að menntun þeirra, hvort sem þeir eru að járna fyrir sjálfa sig eða aðra. Við erum í kringum 20 hér á landi sem höfum lært járningar úti og a.m.k. helmingur er starfandi erlendis en við heima erum í býsna miklum tengslum út. Eitt af markmiðum félagsins er að fá fleiri til að læra fagið því það er sárleg vöntun á járningamönnum á markaðinn. Þeir sem stunda þetta gætu unnið allan sólarhringinn. Ég vildi sjálfur gjarnan fara meira út í sjúkrajárningar og slíkt en vegna anna þarf ég oft bara að leiðbeina fólki í gegnum síma,” segir Sigurður Torfi.
Talið er að 40-50 manns starfi við járningar, þótt fáir hafi þær að aðalstarfi. 25-30 þúsund hross eru járnuð árlega og hver hestur að jafnaði járnaður fjórum sinnum en hver járningamaður getur ekki sinnt nema um 1.000-1.200 járningum á ári. Greinin veltir líklega um 7-800 milljónum kr. á ári.
Fullkomnun náð í fornöld
Þeim sem járna hesta sína sjálfir fækkar óðum og sumir hverjir eru fegnir að járningamenn sjái um þessa “þraut”. “Ég held þetta færist meira til fagmanna og þeir sem járna eigin hesta komi til með að vanda sig betur. Ég sé ekkert að því að menn járni svo framarlega sem þeir hafa metnað í að vanda sig og járna rétt. Á síðustu árum hefur hins vegar orðið mikil breyting þarna á og allir þessir ungu knapar í dag vilja helst ekki járna, fá aðra til að sjá um þann þátt og einbeita sér að öðru í staðinn. Samkeppnin er náttúrlega orðin gífurleg, t.d. í keppni og öðru slíku. Grunnmenntunin er orðin miklu meiri í hestamennsku og þekkingin og fólk veit að hestur getur kannski hækkað um hálfan eða heilan á gæðingamóti eða í kynbótadómi með því að vera rétt járnaður. Menn verða þá líka sjálfir í betra formi og betur undirbúnir.”
Skeifnalaus reiðhestur er eins og höfuðlaus her og járningar er forn iðn. Fyrir tíma járninga lögðu Grikkir áherslu á að stríðshestar hersins hefðu þykkt og hart hófhorn. Vitað er að Alexander mikli tafðist oft á herförum sínum um Asíu vegna þess að hestar hans voru sárfættir. 400 f. Kr. fundu Rómverjar upp á því að nota hippósandala (e.k. hestabandaskó) á hesta sína, sem var fyrsti vísir að járnskeifum, en negling á skeifum er ekki þekkt fyrr en 400 e. Kr. Hvar skyldum við standa í dag – er komin fram hin fullkomna járning? “Það má eiginlega segja að þegar menn fóru fyrst að járna hross hafi fullkomnuninni verið náð!” segir Sigurður Torfi hlæjandi. “Þetta hefur svo sem ekki breyst mikið. Á námstefnunni sýndi Castelijns okkur mynd sem var máluð á 14. öld og var af járningamanni sem notar sama handbragð og í dag. Auðvitað hafa orðið miklar breytingar á verkfærum og á síðustu árum hafa komið á markaðinn ýmiss konar efni, hófviðgerðar- og hóffylliefni, stuðningsefni, og fullt af skeifum.
Góð járning hentar hrossinu, og þau eru auðvitað misjöfn, hún stuðlar að vellíðan hrossins og ver hófa og fætur.”
Hófur í jafnvægi
Talið berst að síðustu að mismunandi tegundum skeifna, eins og pottuðum og misþykkum. “Pottaðar skeifur þjóna ákveðnu hlutverki hjá hestum sem draga tærnar og þá virkar potturinn þannig að þeir eyði ekki upp skeifunum. Almennt séð er þetta óþarfi og þær eru verri fyrir hestinn þegar skeifur fara að slitna því slitið verður á röngum stöðum, í stað þess að slitna beint í tána sem ætti að gerast hjá hesti sem er réttur í fótum fer hesturinn að rúlla öðrum hvorum megin við pottunina. Yfirleitt slitna þær heldur ekkert minna en ópottaðar eins og margir halda, bara annars staðar. Skeifur eru líka ódýrari í dag og áður þegar þær kostuðu sitt hafa menn kannski viljað frekar pottað – sumir pottuðu alla skeifuna! Nú er pottunin orðin dýrari en skeifan.”
Spurður um hvort notkun 10 mm skeifna sé holl til lengdar segir Sigurður Torfi þær alls ekki slæmar. “Spurningin er hvað sé hollt, náttúrlega er hollast fyrir hestinn að vera bara úti í haga. Það er einmitt sniðugt að hjálpa hrossum með 10 mm skeifum frekar en að þau séu með langa hófa. Miklu betra er fyrir hrossið að klippa hófinn í rétta stöðu heldur en hann væri ofvaxinn á 8 mm. Minna álag verður á sinar og liðbönd ef hestur er klipptur alveg niður því það skapast alltaf aukaálag þegar vaxinn er svolítill veggur. Það skiptir máli að hófurinn sé rétt klipptur undir skeifunni og í jafnvægi,” segir Sigurður Torfi – og hverfur á ný að því að “jafnvægisstilla” hross.
